Nachtelijke angstaanval: waarom het gebeurt en wat je moet doen

Je ligt te slapen en schrikt wakker met een bonkend hart, zwetend en trillend. Je bent niet wakker geworden van een nachtmerrie of een geluid, maar de paniek is er gewoon. Dat is een nachtelijke paniekaanval, een vorm van angst die vaker voorkomt dan je denkt. Het goede nieuws: het is niet gevaarlijk en het gaat vanzelf over, meestal binnen een half uur. Toch kan het enorm beangstigend voelen, juist omdat je er midden in de nacht doorheen moet.

Wat is het verschil tussen een nachtelijke paniekaanval en een nachtmerrie?

Een nachtelijke paniekaanval is een paniekaanval die je krijgt terwijl je slaapt. Je schrikt wakker zonder duidelijke aanleiding. Bij een nachtmerrie word je wakker omdat je een enge droom had en kun je vaak relatief makkelijk gekalmeerd worden. Bij een nachtelijke paniekaanval ligt dat anders: je lichaam staat in de alarmstand, je hart bonkt en je voelt een intense angst die niet direct gekoppeld is aan een droom. Bij kinderen wordt dit nachtangst genoemd, ook wel pavor nocturnus. Dit komt bijna uitsluitend voor bij kinderen tussen 3 en 5 jaar en iets vaker bij jongens dan bij meisjes. Een kind met nachtangst wordt gillend wakker, zit rechtop in bed met open ogen, maar slaapt eigenlijk nog. Het kind zweet en is heel onrustig, maar reageert niet op troostende woorden. Na enkele minuten tot maximaal een half uur valt het weer in slaap. De volgende dag herinnert het kind zich er niets meer van. Bij volwassenen is het anders: zij worden vaak wel volledig wakker en voelen de paniek bewust. De klachten lijken op die van een paniekaanval overdag, maar je voelt niet aankomen dat het gebeurt, omdat je ligt te slapen.

Waarom krijg je een paniekaanval tijdens je slaap?

Tijdens het slapen gebeurt er veel in je hersenen. Je verwerkt alles van de dag en je alarmsysteem kan onterecht afgaan. Er zijn een aantal triggers die nachtelijke paniekaanvallen kunnen uitlokken. Stress en angst overdag spelen een grote rol. Als je overdag last hebt van angsten of paniekaanvallen, neem je die spanning mee in je slaap. Je lichaam blijft in een staat van paraatheid, ook al lig je in bed. Te weinig slaap klinkt misschien tegenstrijdig, maar het is een bekende trigger. Wanneer je niet voldoende uitgerust bent, ben je emotioneel minder stabiel. Dat kan angsten versterken en een nachtelijke paniekaanval uitlokken. Cafeïne is een andere boosdoener. Cafeïne maakt je alert, maar activeert ook je lichaam: je hartslag gaat omhoog, je ademt sneller en je lichaam maakt stresshormonen aan. Zeker als je laat op de dag nog koffie, cola of energiedrankjes neemt, kan dat een paniekaanval in je slaap veroorzaken. Ook bepaalde medicijnen kunnen bijwerkingen geven zoals een snelle hartslag of een onrustig gevoel. Soms krijg je juist klachten wanneer je net begint met een medicijn of ermee stopt. Bij kinderen kunnen spanningen, slaapgebrek, koorts of medicijnen die op de hersenen inwerken aan de basis liggen van nachtangst. Hun hersenen moeten nog leren om een goed slaappatroon te ontwikkelen.

Wat voel je precies bij een nachtelijke paniekaanval?

De klachten van een nachtelijke paniekaanval lijken sterk op die van een paniekaanval overdag. Je kunt een of meer van deze dingen merken:

• Erge angst en een gevoel van naderend onheil
• Hartkloppingen, je hart voelt alsof het in je borstkas of keel klopt
• Zweten en trillen, vooral in je handen
• Pijn op je borst of een beklemmend gevoel
• Benauwdheid of het gevoel dat je geen lucht krijgt
• Duizeligheid of het gevoel dat je flauwvalt
• Tintelingen of minder gevoel in handen of voeten
• Misselijkheid of maagklachten
• Het gevoel dat je de controle verliest of gek wordt
• Angst om dood te gaan

Een paniekaanval duurt meestal enkele minuten en zelden langer dan een half uur. Soms kan het tot anderhalf uur aanhouden. Daarna kun je je nog een tijdje naar voelen, maar binnen een dag is dat weg.

Meer dan de helft van de mensen krijgt ooit een paniekaanval. Het is vervelend, maar niet gevaarlijk.

Wat kun je doen tijdens een nachtelijke paniekaanval?

Wanneer je wakker schrikt met paniek, wil je het liefst dat het snel overgaat. Je lichaam staat in de alarmstand en je hoofd probeert te begrijpen wat er gebeurt. Deze drie dingen helpen: Adem rustig en gecontroleerd. Ga rechtop zitten en adem 3 tellen in door je neus. Adem vervolgens 6 tellen langzaam uit door je mond. Het belangrijkste is dat je langer uitademt dan inademt. Herhaal dit een tijdje. Adem niet in een papieren of plastic zakje, dat helpt niet en kan de paniek zelfs erger maken. Zeg tegen jezelf wat er gebeurt. Spreek hardop of in je hoofd de zin: "Dit is een paniekaanval. Het is vervelend, maar niet gevaarlijk. Het gaat voorbij en ik kan het aan." Dit klinkt simpel, maar het doorbreekt de gedachte dat je doodgaat of een hartaanval krijgt. Doe iets dat je afleidt. Drink een glas water, loop even door het huis, plens wat water in je gezicht of lees een paar bladzijdes van een boek. Praat eventueel met iemand als die in de buurt is. Het doel is om minder te letten op de lichamelijke klachten.

Hoe kom je daarna weer in slaap?

Na een paniekaanval is het vaak lastig om weer in slaap te vallen. Je hoofd is misschien rustiger, maar je lichaam staat nog in de alarmstand. Het heeft tijd nodig om te ontspannen. Pak niet je telefoon: het schermlicht kan je lichaam laten denken dat het ochtend is. Kies voor een rustige afleiding zoals even wandelen, een warme douche nemen of een boek lezen. Zo help je je lichaam om weer richting slaap te gaan.

Wat moet je juist niet doen?

Er zijn een paar dingen die de situatie kunnen verergeren. Probeer niet in paniek te raken over de paniek zelf. Hoe meer je je verzet tegen de klachten, hoe langer ze kunnen aanhouden. Ga ook niet piekeren over wat er net gebeurde. Dat houdt je alert en maakt het moeilijker om te ontspannen. Bij kinderen met nachtangst is het advies anders dan bij volwassenen. Artsen raden aan om een kind tijdens zo'n aanval niet wakker te maken. Door het te willen troosten, neemt de onrust toe en wordt de situatie erger. Laat het kind met rust, ook al druist dat tegen je instinct in. Je kunt in dezelfde kamer blijven en wachten tot het kind in een andere slaapfase komt en de aanval vanzelf overgaat. Krijgt het kind altijd op hetzelfde moment een aanval? Dan kan het helpen om het kind een kwartier van tevoren heel kort wakker te maken.

Wanneer moet je naar de huisarts?

Een paniekaanval is niet gevaarlijk, maar er zijn situaties waarin je wel contact moet opnemen met je huisarts. Bel altijd direct de huisarts of de huisartsenpost als je nog nooit een paniekaanval hebt gehad en een of meer van deze klachten hebt, als de klachten niet overgaan, of als je vaker paniekaanvallen hebt maar de klachten heel anders zijn dan je gewend bent. Deze klachten kunnen ook door een andere ziekte komen. Heb je regelmatig last van nachtelijke paniekaanvallen? Dan is het verstandig om dit te bespreken met je huisarts. Die kan kijken naar onderliggende oorzaken zoals stress, angststoornissen of slaapproblemen. Soms kan een psycholoog helpen om met de angst om te gaan.

Nachtelijke paniekaanval versus nachtangst bij kinderen

Bij de meeste kinderen stoppen de nachtelijke angstaanvallen na het vijfde levensjaar. Weinig kinderen hebben er nog last van na hun tiende verjaardag en amper 1 op 100 volwassenen kampt ermee. Ze veroorzaken geen schade aan de hersenen. Er is wel een kleine kans dat het kind op latere leeftijd gaat slaapwandelen.

Voorkomen is beter dan genezen

Je kunt het risico op nachtelijke paniekaanvallen verkleinen door je leefstijl aan te passen. Zorg voor voldoende slaap, want slaapgebrek maakt je emotioneel kwetsbaarder. Beperk cafeïne, vooral in de namiddag en avond. Koffie, cola en energiedrankjes kunnen je lichaam geactiveerd houden terwijl je wilt rusten. Probeer stress overdag aan te pakken, bijvoorbeeld met ontspanningsoefeningen of een vaste avondroutine. Als je merkt dat de angst je leven gaat beheersen, zoek dan professionele hulp. Een paniekaanval is vervelend, maar het is geen teken dat er iets mis is met je gezondheid. Het is een alarmsysteem dat onterecht afgaat, en dat kun je leren beheersen.