Een paniekaanval is een plotse golf van intense angst die je volledig kan overvallen, vaak zonder duidelijke aanleiding. Je lichaam schakelt in een soort overlevingsmodus: het maakt adrenaline aan en bereidt zich voor op gevaar, terwijl er eigenlijk geen gevaar is. Het alarmssysteem in je hersenen gaat af terwijl dat niet nodig is. Het gevolg is een reeks lichamelijke reacties die bijzonder beangstigend kunnen zijn. Hartkloppingen, ademnood, zweten, een beklemmend gevoel op de borst, trillen, duizeligheid, misselijkheid, opvliegers of koude rillingen: ze kunnen allemaal tegelijk optreden. Het gevoel de controle te verliezen, flauw te vallen of zelfs dood te gaan, maakt de ervaring nog intenser. Belangrijk om te weten: een paniekaanval is niet gevaarlijk, hoe naar het ook voelt. De klachten gaan vanzelf over, meestal binnen een half uur, soms na een paar minuten en in uitzonderlijke gevallen pas na anderhalf uur.
Wanneer is het een paniekstoornis?
Iedereen kan wel eens een paniekaanval krijgen. Meer dan de helft van de mensen maakt er ooit in zijn leven één mee. Maar wanneer de aanvallen regelmatig terugkeren, is er mogelijk sprake van een paniekstoornis. In Nederland heeft naar schatting 2 tot 3 procent van de bevolking hiermee te maken. Vrouwen hebben er ongeveer twee keer zo vaak last van als mannen.
Een psycholoog of psychiater stelt de diagnose paniekstoornis pas als je na een aanval minstens een maand lang bezorgd blijft over een volgende aanval, of wanneer je gedrag verandert uit angst voor een nieuwe aanval. Je vermijdt bijvoorbeeld openbare ruimten, drukke winkels of het openbaar vervoer. Die vermijding kan uitgroeien tot agorafobie, ook wel pleinvrees genoemd. Ongeveer de helft van de mensen met paniekaanvallen ontwikkelt deze vorm van angst. De angst om een paniekaanval te krijgen op een plek waar niemand je kan helpen, of waar je je zou schamen voor je gedrag, wordt dan zo groot dat je je veilige omgeving niet meer durft te verlaten.
De belangrijkste symptomen op een rij
Een paniekaanval kan zich op verschillende manieren uiten. Je hoeft niet alle symptomen te hebben, maar je kunt er wel meerdere tegelijk ervaren:
- Hartkloppingen of een voelbaar snelle hartslag in borstkas of keel
- Benauwdheid of het gevoel geen lucht te krijgen
- Zweten, trillen of beven
- Pijn of druk op de borst
- Duizeligheid of het gevoel flauw te vallen
- Misselijkheid of maagklachten
- Tintelingen of minder gevoel in handen of voeten
- Het gevoel de controle te verliezen of gek te worden
- Een onwerkelijk gevoel, alsof de wereld of je lichaam niet echt is
- Koude rillingen of opvliegers
- Angst om dood te gaan
Die laatste drie symptomen maken een aanval extra heftig. De angst voor de angst zelf kan ontstaan: je wordt zo bang voor een nieuwe aanval dat die angst je leven gaat beheersen. Daardoor kunnen nieuwe angsten ontstaan, zoals het vermijden van het openbaar vervoer of drukke winkelstraten.
Wat veroorzaakt een paniekaanval?
Een paniekaanval ontstaat door het alarmsysteem in je hersenen dat onterecht afgaat. Je lichaam maakt stresshormonen aan, zoals adrenaline, waardoor je hart sneller klopt en je sneller gaat ademhalen. Je lichaam maakt zich klaar om te vechten of te vluchten, terwijl er niets aan de hand is.
Verschillende factoren kunnen dit alarmsysteem triggeren:
- Een ingrijpende gebeurtenis die veel stress geeft
- Langdurige stress die blijft aanslepen
- Psychische problemen zoals een depressie, een fobie of een sociale angststoornis
- Alcohol- of drugsgebruik
Soms is er echter helemaal geen duidelijke aanleiding. Een paniekaanval kan zomaar optreden, zonder dat je kunt achterhalen waardoor die kwam. Dat maakt het voor veel mensen extra beangstigend: je weet nooit wanneer het volgende moment van paniek zich aandient.
Verschillende angststoornissen naast elkaar
Een paniekstoornis staat niet op zichzelf. Er bestaan verschillende soorten angststoornissen die elk hun eigen kenmerken hebben, maar ook overlappen. Het is nuttig om ze te herkennen, omdat de aanpak verschilt.
| Type angststoornis | Kenmerk | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Paniekstoornis | Terugkerende, onverwachte paniekaanvallen | Plotselinge hevige angst met hartkloppingen en ademnood |
| Agorafobie | Angst voor paniek op plekken waar hulp of ontsnappen moeilijk is | Niet durven reizen met de bus of trein |
| Sociale angststoornis | Angst voor negatief oordeel en afgaan in sociale situaties | Geen presentatie durven geven of niet op bezoek gaan |
| Piekerstoornis | Aanhoudende zorgen over alledaagse dingen, vaak met lichamelijke spanning | Voortdurend piekeren over gezondheid of werk, slecht slapen |
| Specifieke fobie | Angst voor een specifiek object, dier of situatie | Angst voor honden, de tandarts, hoogtes of vliegen |
Bij een sociale angststoornis is de angst om af te gaan of in verlegenheid gebracht te worden zo groot dat je situaties met anderen uit de weg gaat. Mensen met een sociale angststoornis onderschatten vaak de ernst van hun probleem en zoeken minder snel hulp, terwijl die wel degelijk bestaat. Bij een piekerstoornis, ook wel gegeneraliseerde angststoornis genoemd, sta je voortdurend onder spanning en pieker je over gewone dingen zonder dat daar een aanleiding voor is. Lichamelijke klachten zoals spierspanning, rugpijn of hoofdpijn zijn dan vaak het gevolg. Een specifieke fobie kan verregaande gevolgen hebben: wie niet meer naar de tandarts durft, riskeert een slechter gebit, en wie bang is voor honden, durft misschien niet meer naar buiten.
Zo kun je jezelf kalmeren tijdens een aanval
Op het moment zelf voelt een paniekaanval alsof je stikt, een hartaanval krijgt of doodgaat. Toch gebeurt dat niet. De klachten gaan vanzelf over, meestal binnen een half uur. Ondertussen kun je een aantal dingen doen om de aanval te doorstaan en de paniek niet te laten escaleren.
Adem rustig in en uit. Adem drie seconden in door je neus en adem zes seconden langzaam uit door je mond. Herhaal dit een tijdje. Die langere uitademing activeert het rustsysteem van je lichaam. Adem niet in een papieren of plastic zakje, zoals soms wordt aangeraden. Dat helpt niet en kan de paniek zelfs verergeren.
Praat tegen jezelf. Zeg bijvoorbeeld: “Dit is een paniekaanval. Het is vervelend, maar niet gevaarlijk. Het gaat voorbij en ik kan het aan.” Door de aanval te benoemen, haal je er een stukje dreiging vanaf.
Doe iets waardoor je minder op je klachten let. Drink een glas water, loop even naar buiten, lees iets hardop of praat met iemand. Elke afleiding die je uit de cirkel van angst haalt, helpt.
Meer dan de helft van de mensen krijgt ooit een paniekaanval. Het is dus een veelvoorkomende ervaring, geen teken van zwakte of een zeldzame aandoening.
Wanneer moet je naar de huisarts?
Een paniekaanval op zich is niet gevaarlijk, maar de symptomen kunnen ook wijzen op een andere ziekte. Daarom is het belangrijk om alert te zijn. Bel altijd direct je huisarts of de huisartsenpost als je nog nooit een paniekaanval hebt gehad en een of meer van deze klachten krijgt, als de klachten niet overgaan, of als je vaker aanvallen hebt maar de klachten heel anders zijn dan je gewend bent. Ook pijn op de borst of aanhoudende benauwdheid moet je altijd serieus nemen en laten uitsluiten dat er iets anders aan de hand is.
Wanneer je regelmatig paniekaanvallen hebt en je leven erdoor laat beperken, is het tijd om hulp te zoeken. Een paniekstoornis is goed te behandelen. Cognitieve gedragstherapie en medicatie werken bewezen goed. Wanneer beide worden gecombineerd, verminderen of verdwijnen de spontane paniekaanvallen bij 70 tot 80 procent van de mensen. Ook gedragstherapie op zich is een bewezen behandeling. De aanpak richt zich op een geleidelijke confrontatie met de situaties die je vreest, zodat de angst voor een nieuwe aanval stapsgewijs afneemt. Daarnaast kunnen ontspannings- en ademhalingstechnieken helpen om de vrees te relativeren. Zelfhulpliteratuur en voorlichtingsbijeenkomsten maken vaak deel uit van het behandeltraject.
De eerste stap is de moeilijkste
Wie angstig is voor een volgende paniekaanval, heeft vaak de neiging om situaties te vermijden. Dat begrijpelijk, maar het versterkt het probleem op de lange termijn. Elke vermeden situatie bevestigt het idee dat die situatie gevaarlijk is. De weg terug loopt via kleine, haalbare stappen: een korte wandeling naar de winkel, één halte met de bus, een gesprek met iemand die je vertrouwt. Je hoeft het niet alleen te doen. Een huisarts kan je doorverwijzen naar een psycholoog of psychiater die gespecialiseerd is in angststoornissen. Hoe sneller je hulp zoekt, hoe minder ruimte de angst krijgt om je leven over te nemen. De eerste stap is het moeilijkst, maar wel de stap die het verschil maakt.
